ايمان آوردند ، و چه بسا بر عكس دلالت بر نكوهش كند ، يعنى در پاره اى از موارد خست و پستى افرادى را برساند ، و اين در جايى است كه گفتگو از امرى باشد كه محتاج به لحاظ پاره اى از فضائل انسانيت زائد بر آنچه در صدق اسم انسان لازم است باشد ، مانند اين آيه : « وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ » « 1 » چون بيشتر مردم فضائلى زائد بر اصل معناى انسانيت ندارند ، و نيز مانند اينكه به كسى بگويى : خيلى به وعده هاى مردم اعتماد مكن و خيلى به جمعيت آنها غره مباش ، و غرضت از اين گفتار اين باشد كه وعده كسانى قابل اعتماد و جمعيتشان مايه پشت گرمى است كه از فضلا و دارندگان ملكه وفا و ثبات عزم باشند ، نه هر دو پايى كه كلمه انسان بر او صادق باشد ، گاهى هم نه بر مدح دلالت دارد و نه بر ذم ، و اين در جايى است كه گفتگو در چيزى باشد كه در آن تنها جنس انسانى بدون ملاحظه چيز ديگرى دخيل باشد ، مانند اين آيه : « يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّه أَتْقاكُمْ » « 2 » . زيرا در اين آيه شريفه گفتگو از جنس انسانى است نه از انسان فاضل و يا ناقص ، و بعيد نيست كه در آيه مورد بحث هم به همين معنا باشد ، يعنى مراد از ناس سواد مسلمين باشد ، سوادى كه همه رقم اشخاص از مؤمن و منافق و بيمار دل بطور غير متمايز و آميخته با هم در آن وجود دارند ، بنا بر اين اگر كسى از چنين سوادى بيمناك باشد از همه اشخاص آن بيمناك خواهد بود ، و چه بسا جمله * ( « إِنَّ اللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ » ) * هم اين آميختگى و عموميت و بى نشانى را برساند ، زيرا معلوم مىشود كسانى از كفار بى نام و نشان در لباس مسلمين و در بين آنها بوده‌اند ، و اين هيچ بعيد نيست ، زيرا سابقا هم گفتيم كه آيه مورد بحث بعد از هجرت و در ايامى نازل شده است كه اسلام شوكتى به خود گرفته و جمعيت انبوهى به آن گرويده بودند ، و معلوم است كه در چنين ايامى صرفنظر از اينكه مسلمانان واقعى انگشت شمار بودند ، سواد مسلمين سواد عظيمى بوده و ممكن بوده است كسانى از كفار خود را در بين آنها و بعنوان مسلمان جا بزنند ، و عمليات خصمانه و كارشكنىهاى خود را به سهولت انجام دهند ، و لذا مىبينيم خداوند در مقام تعليل جمله « * ( وَاللَّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ ) * » مىفرمايد : * ( « إِنَّ اللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ » ) * ، چون بعد از اينكه وعده حفاظت به رسول خود مىدهد ، مخالفين را كفار

--> ( 1 ) ليكن بيشتر مردم نمىفهمند . سوره روم آيه 30 . ( 2 ) هان اى مردم ! آفريديم شما را از نر و ماده اى . و قرارتان داديم شاخه شاخه و قبيله قبيله تا يكديگر را بشناسيد ، محققا گرامىترين شما پارساترين افراد شما است ، براستى خداوند داناى با خبر است . سوره حجرات آيه 13 .